Pagina afbeelding

Tegenoverdracht? Overdracht bedoel je…

Het instrument

De psychoanalytici gaan ervan uit dat overdracht en tegenoverdracht een onmisbaar instrument is om een cliënt in haar/zijn proces te helpen. Er is behoorlijk wat over geschreven en het boek van Robert Oelsner, mede ge-edit door Alessandra Lemma, is er één van (“Transference and Countertransference Today”).

Het onbewuste proces van projecties, als wederzijdse consequentie van bijvoorbeeld relaties die je hebt gehad (o.a. in je ouderlijk gezin), kan een bron van leervermogen zijn wanneer dit alles boven water mag komen.

Balk en de splinter

Eén specifiek zinnetje raakte me in hoofdstuk 14, waar Steven Cooper zich afvraagt in welke mate de psychoanalytici zich druk maken over hun vermogen een overdracht-object te zijn. Hij geeft aan dat hij ervaart dat ze de weerstand bij de ander heel goed kunnen zien, het mechanisme waarvan zij onderdeel zijn, ook, maar meer vanuit dat zij een goed instrument zijn dan wat anders.

Maar hebben ze enig idee hoe hun binnenwereld al van alles oproept in de cliënt? Of hoe zij tegen iets aankijken? Misschien zelfs welke kleding ze dragen en wat dat voor statement kan zijn?

Tegenoverdracht? Overdracht van de therapeut, bedoel je waarschijnlijk… Ik vraag me oprecht af of wij de splinter in het oog van onze cliënt niet sneller zien dan de balk in die van onszelf.

Waar begint het?

Ik vind dit interessant. Juist omdat ik me afvraag waarom overdracht primair wordt gezien als iets dat ontstaat bij de cliënt. Ik veronderstel zelf – kijkende en voelende naar mijn eigen gedrag – dat de therapeut even goed het begin van het mechanisme kan zijn. Wat draagt of zegt een cliënt en welke associatie maken wij daarmee? Handelen we daarnaar of hebben we het proces altijd subliem in de gaten? Ik durf voor mezelf te zeggen dat dat niet altijd het geval is. Enactment – het opnieuw uitspelen van het vroegere pijnlijke scenario dat wordt geraakt in overdracht & tegenoverdracht – ligt op de loer.

Gezien worden in wie jij bent

Dit principe wordt verderop in het boek aandachtig aangeroerd met scherpe vragen als: ‘hoe wordt de innerlijke wereld van de therapeut door de cliënt ervaren?” Of: “Hoe belangrijk is het voor de therapeut om gezien te worden voor wie zij/hij is?”

Toen sloeg ik aan, want hier heb ik echt wel een ding op zitten. En wat is een ding? Afweer, omdat ik in een tweede deel van mijn basisschooltijd juist niet gezien werd voor wie ik was. Dit hoofdstuk lezende werd voor mij duidelijk hoeveel weerstand iemand in mij zou kunnen ervaren wanneer zij/hij iets anders op mij plakt dan past bij mijn zelfbeeld.

Nu ben ik geen psychoanalytica maar toch.

Tegen? Vooral nabij…

Het gaat er om dat je in tegenoverdracht – gegenübertragung – dichtbij kunt blijven. Het woord zegt het namelijk al. Marilia Aisenstein verheldert het mooi: ‘gegen’ is zowel tegenover als tegen(aan) of met; hetgeen nabijheid impliceert. Marilia breekt een lans om verder te kijken dan het instrument om inzicht te krijgen, juist als al die onbewuste demonen op jou worden geprojecteerd.

En dat is verdraaid niet eenvoudig… Alsook iets waar ik me bewuster van wil zijn, dat ik die ruimte voor de cliënt wil kunnen hebben.

 

(Mocht je er meer over willen weten, 2thepoint organiseert op een cursusdag over dit fenomeen en heeft inmiddels 8 ATD accreditatiepunten gekregen van de VVH. Lees meer: Cursusdag: overdracht tegenoverdracht)

Beschuldiging

Ik zit tegenover de dame die me enigszins beschuldigend aankijkt en zegt: ‘Maar ik moest dat van jou zeggen!’ Dat zorgt, in het contact met haar, voor een kleine irritatiesalto in mijn buik. ‘Hoezo? Dat moest je van mij?’ voel ik onuitgesproken onder mijn huid borrelen. Gelukkig voel ik de ‘botsing’ aankomen en weet ik wat me hierin raakt. Er is een verleden in mij waarin beschuldiging een rol heeft gespeeld. Check.

Dat maakt dat ik haar kan blijven zien in alle angst en haar noodzaak mij als een schild tussen haarzelf en haar partner te plaatsen. Ze is bang geworden in de confrontatie aan het thuisfront en komt nu boos terug. Daar kunnen we het over hebben, over haar angst. Over dat ze zo bang werd dat ze mij moest gebruiken in het gesprek met haar partner en ditzelfde nu herhaalt in onze terugblik daarop. Terwijl ze wel steeds kon voelen dat ze nodig had om te zeggen waar ze werkelijk behoefte aan had. En uit mijn geleende mond had het minder eng geklonken. OK.

 

Gemak

Maar ik voel potentiële botsingen niet altijd in hetzelfde moment en ik moet al helemaal oppassen wanneer ik het juist te makkelijk met iemand heb. Dan galmen de woorden van de opleiding aan het SPI (Sensorimotor Psychotherapy Institute) door mijn hoofd: ‘therapy should be safe but not too safe!’ Want ze zijn er, de mensen die mij precies kunnen vertellen wat ze hierin snappen en ook doen maar niet altijd… Ik begrijp sommige mensen te goed. En heb dat niet altijd direct door. Een belangrijk signaal is voor mij wanneer ze zeggen dat het een ‘fijn gesprek’ was. Dan moet ik op mijn hoede zijn, want consulten zijn met mij vaak ‘pijnlijk’ en ‘confronterend’. Wellicht heeft zich een bondje ontwikkeld en hoeven we beiden niet aan te gaan waar het wel om gaat.

 

Overdracht & tegenoverdracht

De bondjes en botsingen die je met iemand kunt ontwikkelen, zijn een resultaat van overdracht en tegenoverdracht. Dit fenomeen is door Freud beschreven. De Oostenrijkse neuroloog en ontwikkelaar van de psychoanalyse heeft een goed oog gehad voor de gesprekken die onder water plaatsvinden. Die relaties in de relatie maken dat een proces wel of niet van de grond komt. Vanuit de psychoanalyse worden ze gebruikt om bepaalde processen bloot te leggen uit het verleden. De huidige psychotherapie kan door dit mechanisme een proces (met bijpassende gevoelens) aanbieden dat in het verleden niet mogelijk zou zijn gebleken voor de cliënt. Denk daarbij aan een veilige relatie en een vorm van gehechtheid.

 

Resultaat

2thepoint heeft een cursusdag ontwikkeld om dit fascinerende samenspel tussen twee mensen – dat deels boven water plaatsvindt en zich deels onder de waterspiegel bevindt – te bestuderen. Zeker wanneer er niet adequaat wordt ingespeeld op wat er zich voordoet, kunnen het juist de processen onder water zijn die het meest beïnvloeden. Veelal door ze te laten gaan of onbesproken te laten. Dat maakt dat consulten niet het gewenste resultaat hebben.

Overdracht en tegenoverdracht leiden er in dat geval toe dat het benodigde proces vertraagd of zelfs níet tot stand komt. En dat kunnen we niet hebben. Sterker, daar komen je cliënten niet voor.

 

Inhoud

Op de cursusdag zullen we aandacht schenken aan wat overdracht en tegenoverdracht is, hoe de processen te herkennen, en wat meer in de diepte: welke thema’s jij als faciliteerder van het proces meeneemt die zich goed voor bondjes en botsingen kunnen lenen, alsook voor het openleggen daarvan… Want bondjes en botsingen gaat verder dan ‘projectie’ van de cliënt op jou. 2thepoint nodigt je uit om dit alles verder uit te zoeken.